Archiwum Statków Śródlądowych i Przybrzeżnych

POPRZEDNIE NAZWY: ex RYBITWA, ex TRAWLER NR 4, ex FINLANDIA I, ex FM 2.

TYP STATKU: statek towarowy motorowy śródlądowo-przybrzeżny.

ROK I MIEJSCE BUDOWY: 1918, Seebeckwerft A.G., Geestemünde [Niemcy].

STOCZNIOWY NUMER BUDOWY: 413.

     WYMIARY:

1918:
długość całkowita 43,00 m, długość na linii wodnej 41,80 m, szerokość 6,00 m, zanurzenie na dziobie 1,68 m, zanurzenie na rufie 1,40 m, wyporność konstrukcyjna 170 t, wyporność przy pełnym wyposażeniu 193 t.

1936:
długość całkowita 44,92 m, szerokość 6,08 m, zanurzenie puste 0,36 m, zanurzenie maks. 1,71 m, nośność 264,7 t.

     SILNIKI GŁÓWNE:

2 maszyny parowe stojące potrójnego rozprężania, 3-cylindrowe, moc łączna 600 KM, rok budowy 1918, producent: Seebeckwerft A.G., Geestemünde;

     ↓

2 silniki wysokoprężne typu MAN, 6-cylindrowe, moc 2 x 50 KM, rok produkcji 1935, producent: Maschinenfabrik Augsburg-Nürnberg A.G., Nürnberg [Niemcy].

     KOCIOŁ PAROWY:

1 4-paleniskowy kocioł wodnorurkowy typu Marine, ciśnienie robocze 16 at, powierzchnia ogrzewalna 160 m², producent: Seebeckwerft A.G., Geestemünde.

     INNE DANE:

kadłub stalowy nitowano-spawany o poprzecznym układzie wiązań, pokład stalowy, pędniki: 2 śruby, załoga 4 osoby, ładownia 120 m², uciąg 300 t.

     ARMATOR:

Eugeniusz Ungeheur, Kraków.

     PORT MACIERZYSTY:

Warszawa.

     NUMERY REJESTRACYJNE:

894 [BSR Danzig], 404 [PZW Warszawa].

HISTORIA:

     Budowany jako seryjny płaskodenny trałowiec dla niemieckiej Kaiserliche Marine. Kadłub zwodowano 6 lipca 1918 roku, a ukończono 24 sierpnia 1918 roku. Nazwany „FM 2” [Flachgehender Minnensuchboot] wcielony został do służby jako okręt treningowy szkoły okrętów podwodnych w Kiel [Kilonia]. Z dniem 1 października 1919 roku w składzie Reichsmarine w Ostseeflotte Befehlshaber der Sicherung Ostsee – Reichswasserschutz Ostseeflotte. Dziewięć dni później wycofany ze służby w Reichsmarine, stał unieruchomiony w Pillau [dz. Pilawa]. W dniu 1 września 1920 r. firma Antoniego i Stanisława Leszczyńskich z Gdańska złożyła Departamentowi Morskiemu ofertę na dostawę czterech traulerów [trałowców] za 7 mln marek polskich. W dniu 20 września 1920 roku firma R. W. Hoffströms Skogybyrå, Helsingfors [dz. Helsinki] zakupiła wybrane przez Departament Morski okręty od Reichstreuhandgesellschaft czyli 4 traulery. Stosowną umowę podpisano 24 września, a jej przedmiotem były „FM 2”, „FM 27”, „FM 28” i „FM 31”. Okręty te miały zostać dostarczone do Pucka. W listopadzie 1920 roku po przejęciu okrętów przez załogi R. W. Hoffströms Skogybyrå Rada Robotników [Arbeiter Betriebsrad] stoczni Kieler Werft w Kilonii czyniła trudności w pozyskaniu pracowników do remontu okrętów, co znacznie opóźniało ich gotowość. Ze względu na zagrożenie strajkiem okręty skierowane zostały do stoczni Dϋppelwerft w Sondenborg [Dania]. 24 listopada 1920 roku na „FM 2” odbyły się próby silników.

     W lutym [12] 1921 r. „FM 2” pod prowizoryczną nazwą „FINLANDIA I” przybył do Gdańska [Danzig] i zacumował przy Westerplatte. W dniu 23 marca 1921 roku okręt został odebrany przez Komisję Departamentu Morskiego jako „TRAWLER NR 4”, a 24 czerwca 1921 roku wcielony do służby pod nazwą ORP „RYBITWA” w składzie I Dywizjonu Ćwiczebnego Polskiej Marynarki Wojennej. Dane z tego okresu: wyporność 380 t, prędkość 11 węzłów, uzbrojenie: dwa działa kalibru 75 mm. W dniu 1 kwietnia 1922 roku podczas wychodzenia z portu w Gdańsku ORP „RYBITWA” pod dowództwem kpt. mar. Borysa Mohuczego uszkodził cumujący statek „VICTORIA” z Bremy oraz statek Lloyda Bydgoskiego „EMILIE” i barkę Juliusza Droszkowskiego. Kolejna akcja, w której wzięła udział „RYBITWA” oraz trałowce „MEWA” i „JASKÓŁKA”, odbyła się na wodach Zatoki Gdańskiej w polskiej strefie, skąd nasze okręty przeganiały zagraniczne kutry rybackie nielegalnie dokonujące połowów ryb. Podczas manewrów w porcie gdańskim „RYBITWA” uszkodziła szwedzki żaglowiec. Z dniem 1 lipca 1930 r. trałowiec został wcielony do Dywizjonu Minowców Polskiej Marynarki Wojennej. Z dniem 12 października 1931 roku wycofana z listy okrętów PMW i zaoferowana do sprzedaży.

     Z powodu braku chętnych, 2 sierpnia 1932 roku przekazana została Związkowi Harcerstwa Polskiego I Chorągwi Morskiej w Gdyni. Po przystosowaniu na hulk stacjonarny i statek szkolny w użytkowaniu drużyny harcerskiej im. Władysława IV. Prawdopodobnie jedna z maszyn parowych została sprzedana¹. Podczas silnego sztormu 8 lutego 1934 r. „RYBITWA” zerwała się z cum w porcie gdyńskim, pomocy jednostce udzielił holownik portowy „BIZON”. Ponieważ ZHP Zarząd Oddziału Poznańskiego miał kłopoty z utrzymaniem statku, 23 marca 1934 roku odsprzedał „RYBITWĘ” Stefanowi Brzezińskiemu i Frajdzie Ajzenberg z Warszawy za kwotę 25.000 zł. Nowi właściciele zarejestrowali statek pod nazwą „PIRAT” w Gdańsku. W styczniu 1935 roku do spółki dołączył Szachna Ajzenberg z Warszawy, właściciele skierowali statek do stoczni Danziger Werft w Gdańsku. Oprócz 2 nowych silników typu MAN o mocy po 50 KM wybudowano także ładownie. Całkowity koszt remontu wyniósł 20.750 zł, kwota ta miała być płatna w ratach. Jako zabezpieczenie „PIRAT” został obciążony hipoteką. Po remoncie statek otrzymał świadectwo pomiarowe nr 603 wystawione przez Urząd Pomiarowy w Gdańsku. Nośność statku wyliczono na 264,698 t. Z dniem 20 lipca 1935 roku armator uzyskał zgodę polskich władz żeglugowych jako statek bandery gdańskiej na pływanie na trasie Danzig – Gdynia – Warszawa. Kolejne obciążenie hipoteczne na rzecz kupca Leona Kruszczyńskiego z Torunia [4.300 zł] i Lloyda Toruńskiego z Torunia na kwotę 1.300 zł nastąpiło również 20 lipca 1935 r.

     W sierpniu 1935 roku na skutek wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku [Amtgericht] Straż Portowa w Gdyni zatrzymała statek w porcie do czasu spłacenia zadłużeń wobec załogi. 22 sierpnia 1935 roku po wpłaceniu kwoty 4.200 zł „PIRATA” zwolniono. Ale to nie koniec kłopotów właścicieli statku, bowiem 21 grudnia 1936 roku w porcie zimowym w Toruniu komornik Sądu Okręgowego zajął statek na poczet długów wobec:
  1. stoczni Danziger Werft w Gdańsku – 24.275 zł;
  2. firmy Kohler-Export A.G., Danzig-Hermann Meyer – 5.000 guldenów gdańskich;
  3. kupca Leona Kruszczyńskiego z Torunia – 3.750 zł;
  4. armatora Lloyd Toruński z Torunia – 1.000 zł.
Siedem dni później „Pirat” zarejestrowany został w Warszawie, która została jego portem macierzystym. Natomiast 30 grudnia 1936 roku komornik Leonard Rutkowski rozpoczął spisywanie statku i jego inwentarza celem określenia jego wartości, po czym na dzień 8 marca 1937 roku wyznaczono publiczną licytację. W wyniku licytacji statek nabył Henryk Komitau i Dawid Urbach Sp. Jawna z Krakowa za kwotę 45.000 zł.

     W kwietniu 1937 roku „PIRAT” rozpoczął regularne rejsy na linii Warszawa – Toruń – Gdynia – Hel. W dniu 3 sierpnia 1937 roku Sąd Pracy w Warszawie wydał nakaz zajęcia statku celem zaspokojenia długów wobec Abrahama Ajzenberga². W tym samym miesiącu „PIRAT” został przerejestrowany do Torunia. 25 września 1937 roku statek został zajęty przez komornika na podstawie wyroku Sądu Pracy w Warszawie na rzecz zaspokojenia zaległych wypłat załogi, a mianowicie:   1. Piotr Geppus – 2.100 zł;
  2. Julian Janczewski – 1.375 zł;
  3. Jan Kucewicz – 1.200 zł;
  4. Paweł Ostrowski – 723 zł.

     Dnia 2 listopada 1937 roku został sprzedany za kwotę 25.000 zł. Julianowi Komitau z Krakowa. Od 9 lutego 1938 roku „PIRAT” pływał w Towarzystwie dla Spedycji i Żeglugi „Lloyd Krakowski”, Kraków³. W kwietniu [07] 1938 roku wyrokiem Sądu Okręgowego w Toruniu za zadłużenia wobec stoczni Danziger Werft w Gdańsku, sąd polecił Kapitanatowi Portu Gdynia zatrzymać statek, ten jednak zdołał opuścić wcześniej port. Uregulowanie zadłużenia wobec stoczni nastąpiło 1 listopada 1938 roku, cztery dni później statek przejął Eugeniusz Ungeheuer⁴. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku „PIRAT” został prawdopodobnie przejęty przez Wehrmacht i uzbrojony, używany był jako kanonierka w okresie Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944 r.⁵. Podobno statek stał jeszcze w porcie czerniakowskim w Warszawie w 1947 r.⁶

     ______________________
¹ Według Marka Twardowskiego i Bohdana Hurasa.
² Dług wynosił 2.083 zł.
³ Julian Komitau i Eugeniusz Ungeheeuer z Krakowa utworzyli Towarzystwo dla Spedycji i Żeglugi „Lloyd Krakowski” Sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie przy ul. Warneńczyka 4. Kapitał zakładowy spółki wynosił 10.000 zł w 20 akcjach po 500 zł. Julian Komitau wniósł aportem do spółki dwa statki „PIRAT” i „KUJAWIAK”.
⁴ Bohdan Huras i Marek Twardowski podają że statek zmienił nazwę z „PIRAT” na „RIVAL”. W dokumentach gdańskiego Lotsenamt [Urząd Pilotów] w 1937 roku odnotowano wejście do Gdańska statku „RIVAL”. W opisie podano Frachtmotorschiff aus Eisen rok budowy 1918 miejsce budowy Brema, nr świadectwa pomiarowego 603 i numer rejestru tzw. BSR Danzig 894, armator Komitau i Urbach z Krakowa. Jednak w 1938 roku ten sam urząd podaje wejście do Gdańska statku „PIRAT”, z tym że jako armator podany jest Julian Komitau. Wydaje się że nazwa „RIVAL” używana była tymczasowo bez oficjalnej zmiany, gdyż w rejestrach w 1939 roku statek figuruje jako „PIRAT”. Być może chodziło tu o zmylenie władz sądowych, gdyż armatorzy mieli spore kłopoty wobec dłużników.
⁵ Edmund Delkowski z Warszawy w swoich wspomnieniach z okresu Powstania Warszawskiego podaje że kanonierka „PIRAT” ostrzeliwała pozycje powstańców, a także brała udział w zatapianiu statków „BAJKA” i „FRANCJA”.
⁶ Bogdan Pokropiński z Warszawy w liście do W. Danielewicza informuje, że statek pływał do września 1939 roku, po czym w Warszawie został zajęty przez Wehrmacht. W/w. widział „PIRATA” jeszcze w 1947 roku właśnie w porcie czerniakowskim z uszkodzonym uzbrojeniem. Obok stał bocznokołowy statek „RHEINGOLD”.

© Opracował Waldemar Danielewicz – 14.12.2022./22.08.2026